خشخاش هر يك نه ماشه آميخته ليسانيدن در رفع اين درد از مجربات علوى خان است و كذا طباشير دو ماشه پوست خشخاش چهار حبه در مرباى ترنج يك توله آميخته خوردن . و جالينوس گويد كه هرگاه صداع مزمن باشد و بمعالجات تسكين نيابد و با وى علامات ظاهر نبود و از ادنى سبب حركت كند بدانند كه آن از كثرت حس دماغ و يا از ضعف دماغ است و فرق فيما بينهما در طريق تشخيص اجسام امراض دماغى گذشت . علاج صداع يبسى كه آن را خفه نيز گويند و اسباب سوء مزاج يابس مصدع يا مجففات خارجى است تجليل و احراق مانند بادهاى گرم و سمومى و يا استعمال ضمادهاى حار يا رسيدن مجمدات طبيعيه مثل برد مزاج شيخوخت و يا عارضيه بيكدفعه و يا غير دفعيه كه منبع نمايد از نفوذ غذا در سر و بدان سبب جفاف عارض اعضاى آن گردد و يا ترك آشاميدن آب مطلقا و بدان سبب تحليل شدن رطوبت اصليه و يا استعمال مجففات از داخل تجليل آن يا به استفراغ آن يا به قوت مجففه آن و يا تناول غذاى يابس و يا قليل الرطوبه و يا مجاورت اعضايى كه جفاف و يبس بهم رساند و يا مشاركت آنها و حركات نفسانيه و بدنيه مفرط همه مجفف‌اند به طريق استفراغ تجليل و خمچنين جماع و ادرار و نزف مثل حيض و نفاس و بواسير و رياضت قويه و از استفراغات بعضى استفراغ در اعضاى غير اعضاى رأس است و به مشاركت آن رأس مثل استفراغات كليه از جميع بدن و استفراغات جزئيه از عضوى بدون عضو ديگر و بعضى از آنها استفراغات در اعضاى رأس است مانند زكام و نزله و رعاف و اصناف تجلب رطوبات مكتسبه بسعوطات و عطوسات و غراغر و غير اينها . و ايضا از اسباب يبوست انقطاع مواد رطب است و هرچند استفراغ نباشد مثل روزه داشتن و طعام و شراب ترك نمودن خواه به اختيار خواه باضطرار به سبب بهم نرسيدن طعام و آب و اين نوع صداع بيشتر زنان را بعد از وضع حمل حيض و نفاس بسيار بهم ميرسد . بالجمله اشربه مرطبه مثل جلاب به آب سرد يا شربت نيلوفر يا عرق آن يا عرق بيد يا بيدمشك يا عرق كاسنى و يا بزرقطونا و شربت نيلوفر يا خشخاش يا شيره تخم خرفه يا خيارين يا مغز تخم تربوز يا مغز تخم كدو و يا لعاب اسپغول دهند . و ايضا همه تدابير مرطب بايد كرد و نگاه كنند اگر مزاج مائل بحرارت يا برودت باشد به حسب آن معالجه فرمايند پس در حار مزاج شيره خرفه با سكنجبين رمانى و شربت بنفشه يا شربت انارين بنوشانند و ماء الشعير كه در آن تخم خشخاش سفيد و يا شيره آن داخل كرده باشند و اسفاناخ و كاهو و خرفه و سرمق و كدو و خيار دهند و زردى بيضه نيمبرشت مع سفيدى آن با جلاب مخلوط كرده به عمل آرند و در ماء اللحم گلاب و آب سيب و آب كدو بياميزند و در شور با برگ كاهو و قدرى كشنيز سبز و پالك و كدو و خيار داخل كنند و ادهان بارد رطب مثل روغن كدو و بنفشه و نيلوفر در بينى و گوش چكانند و سر و قدم و ناف و مقعد را بدان چرب نمايند . و نطول به روغن بنفشه و نيلوفر و كدو هر يك تنها و يا مجموع به آب خيار و تراشه كدو و آب برگ بيد به گلاب و بدون آن سازند و جراده كدو و خيار بر سر گذارند و در بارد مزاج شراب كهنه و دارچينى و شهد در ماء اللحم مخروج ساخته استعمال كنند و بر زردى بيضه اقتصار ورزند و روغن بنفشه به روغن شبت آميخته به كار برند . و از مركبات نافعه در اين صداع اطريفل كشنيز به نسخه معمولى و خميره خشخاش و سفوف و ضماد لبوب و حلوا و معجون راحت و روغن حنا مركب است و ضمادى كه در سرسام سوداوى خواهد آمد نيز مفيد بود و دوشيدن شير زنان بر سر به حد تراشيدن موى سر و سعوط آن در ترطيب اسرع است و شراب مخروج به آب بسيار جيد نوشته‌اند و به آب بقول رطب مثل كاهو و خرفه و آب عنب الثعلب و كدو و حى العالم فقط يا اندك افيون و پوست بيخ لفاح آميخته بر سر طلا نمايند . و انكباب بيخ كدو و جراده او برگ كاهو و تخم او پوست خشخاش و تخم او گل بنفشه گل نيلوفر برگ بيد شاهسفرم در آب جوشانيده چادر بر سر كشيده استعمال كنند . و اگر بنفشه نيلوفر خبازى سبوس گندم برگ خشخاش كشنيز خشك گل سرخ هر واحد يك كف جو مقشر باقلا كوفته هر يك دو كف برگ حى العالم برگ خبازى هر كدام يك دسته در آفتابه سربسته بپزند تا مهرا گردد پس انكباب بر آن نمايند و بخار از لوله آفتابه استنشاق كنند نافع بود و سكون در مكان بارد نزديك آب و فوارها و خواب و استحمام به آب شيرين و تدهين به روغنهاى مذكوره اختيار كنند و از سهر و تعب و جماع و جوع و غم و هم اجتناب نمايند و آنچه در علاج امراض دماغى يابس مذكور شد مفيد شناسند . اقوال حذاق : [ جالينوس ] جالينوس گويد كه استعمال ماء الشعير كه در آن كدو پخته باشند كله پايچه سويدى و حملان و بقول مرطبه مثل كاهو و خرفه و آبزن معتدل و سعوط ادهان مرطبه مثل روغن كدو و بادام و استكثار ريختن روغن و آب نيم‌گرم شيرين بر سر نافع . [ ابو سهل ] ابو سهل گويد كه صداع عقب خوا آن است كه عقيب استفراغ كثير باشد